స్వరాల్లో పలికిన ప్రణయం! (రవి వానరసి)

అక్షరాల్లో ఒదిగిన అనురాగం… స్వరాల్లో పలికిన ప్రణయం! “తొలిసారి మిమ్మల్ని చూసింది మొదలు” – సమగ్ర సంగీత, సాహిత్య, గాత్ర విశ్లేషణ!!

తెలుగు చలనచిత్ర చరిత్రలో ఎప్పటికీ వాడిపోని అక్షర సుమాలు, చెరిగిపోని స్వర మాధుర్యాలు ఎన్నో ఉన్నాయి. ఒక సున్నితమైన హాస్యానికి, అద్భుతమైన శాస్త్రీయ సంగీత స్పర్శ, తేనెకల్లాంటి తెలుగు పదాలు తోడైతే, అది ఒక అజరామరమైన కళాఖండంగా మారుతుంది. అలాంటి ఒక మహాద్భుత ఆణిముత్యమే 1984లో జంధ్యాల గారి దర్శకత్వంలో వచ్చిన ‘శ్రీవారికి ప్రేమలేఖ’ చిత్రంలోని “తొలిసారి మిమ్మల్ని చూసింది మొదలు” అనే గీతం.

పొత్తూరి విజయలక్ష్మి గారి ‘ప్రేమలేఖ’ నవల ఆధారంగా తెరకెక్కిన ఈ సినిమాలో, ఒక స్వచ్ఛమైన ప్రేమలేఖను రాసే క్రమంలో ఒక ముగ్ధ ప్రణయిని మనసులోని అలజడిని, అనురాగాన్ని, భక్తిని, ఆరాధనను కళ్ళకు కట్టినట్లు చూపే ఈ పాట పల్లవి నుండి చరణాల వరకు ఎంతో తాత్వికతను, సంగీత శాస్త్ర లోతులను కలిగి ఉంది. కేవలం ఒక వినోద సాధనంగా కాకుండా, తెలుగు భాషా సౌందర్యాన్ని, శాస్త్రీయ సంగీతపు విలువల జ్ఞానాన్ని భావితరాలకు పంచే ఒక అద్భుతమైన ‘మాస్టర్ అసెట్’ లాంటిది ఈ గీతం.

దీనిని అక్షరం-అక్షరం, స్వరం-స్వరం లోతుగా విశ్లేషిస్తే, ఇందులో దాగి ఉన్న సంగీత స్వరాల కూర్పు, గాత్రంలోని గమకాలు, సాహిత్యంలోని గంభీరత మనకు సాక్షాత్కరిస్తాయి. ఒక సంపూర్ణమైన జ్ఞాన పంపిణీ లక్ష్యంతో, ఈ గీతంలోని ప్రతి అణువునూ ఇక్కడ విశ్లేషిద్దాం.

సంగీత సామ్రాజ్యంలో ఒక మధుర ప్రయాణం… రమేష్ నాయుడు గారి స్వర కవిత్వం!

రమేష్ నాయుడు గారి బాణీలు ఎప్పుడూ ఒక ప్రశాంతమైన నదిలా, ఎంతో లోతుగా ప్రవహిస్తాయి. ఈ పాటకు ఆయన ఎంచుకున్న ప్రధాన రాగం ‘మధ్యమావతి’. తెలుగు వారికి, కర్ణాటక సంగీత ప్రియులకు అత్యంత ప్రీతిపాత్రమైన రాగాలలో ఇది ఒకటి. శుభకరం, ప్రశాంతత, మరియు లోతైన భక్తి భావాలను పలికించడంలో మధ్యమావతి రాగానికి సాటి మరొకటి లేదు. ఈ పాటలో గమనిస్తే, రమేష్ నాయుడు గారు సాంప్రదాయ రాగాన్ని పాశ్చాత్య వాయిద్యాలతో ఎంతో అందంగా, అద్భుతంగా మేళవించారు.

వాయిద్యాల సమ్మేళనం వాతావరణ సృష్టి:

పాట ప్రారంభంలోనే మనకు తంబూర శృతి వినిపిస్తుంది. ఆ వెంటనే గిటార్ (జి4) స్ట్రమ్మింగ్ పడుతుంది. అణువణువునా శాస్త్రీయత ఉట్టిపడే ఈ బాణీలో సాంప్రదాయ వాద్యాలతో పాటు వైబ్రోఫోన్, సంతూర్, మరియు డబుల్ ఆక్టేవ్ ఫ్లూట్ వాయిద్యాల సమ్మేళనం వినిపిస్తుంది. ముఖ్యంగా సాకి వెనకాల వైబ్రోఫోన్ పలికే నాదాలు, ఒక కన్య మనసులోని మృదువైన అలజడికి అద్దం పడతాయి. వైబ్రోఫోన్ మరియు సంతూర్ కలయికను ఆయన వాడిన తీరు అపూర్వం.

స్వరకల్పనలో గమకాల ఇంద్రజాలం:

సినిమా పాట అయినప్పటికీ, రమేష్ నాయుడు గారు ఏమాత్రం రాజీ పడకుండా అత్యంత క్లిష్టమైన గమకాలను ఇందులో పొందుపరిచారు.

సాధారణ గాంధారం (గ1), అంతర గాంధారం (గ2).
కైశికి నిషాదం (ని1), కాకలి నిషాదం (ని2).
సందర్భానుసారంగా ఈ స్వరాలను వాడి, ఆ ముగ్ధ కన్య మనసులోని ఊగిసలాటను వ్యక్తపరిచారు. ఒకే పాటలో రెండు రకాల గాంధారాలు, రెండు రకాల నిషాదాలు పలికించడం ఒక సాహసమే.

పాట నిర్మాణంలో వైవిధ్యం:

ఈ పాట నిర్మాణ శైలి చాలా విచిత్రంగా ఉంటుంది. సాధారణంగా పల్లవి, ఆ వెంటనే ఒకటి లేదా రెండు మ్యూజిక్ బిట్స్ తర్వాత చరణం వస్తుంది. కానీ ఈ పాటలో దాదాపు సగం పాట (మధ్య పల్లవులు, లాలి పాట) పూర్తయ్యే వరకు అసలు చరణమే మొదలవదు. ఇది జంధ్యాల గారి కథా నెరేటివ్ కు తగ్గట్టుగా, ఆ అమ్మాయి లేఖను ఆలోచించి, ఆలోచించి రాస్తున్న తీరును సంగీత పరంగా ప్రతిబింబించే అద్భుతమైన ప్రయోగం.

గానకోకిల జానకమ్మ అద్వితీయ గాత్ర మాధుర్యం!

ఎస్. జానకి గారి గొంతులో ఉన్న ఒక అరుదైన ప్రత్యేకత ఏమిటంటే, పాత్ర యొక్క వయసును, మనస్తత్వాన్ని, భావోద్వేగాన్ని తన గాత్రంలోకి ఆవాహన చేసుకోగలగడం. ఒక పల్లెటూరి పడుచు పిల్ల (నటి పూర్ణిమ పాత్ర) దర్బారులో చదివే విజ్ఞాపన పత్రం లాంటి గంభీరమైన గ్రాంథిక భాషను వాడుతూ, అప్పటివరకు పరిచయం లేని ఒక పురుషుడికి ప్రేమలేఖ రాస్తున్నప్పుడు, ఆమె గొంతులో ఎంత అమాయకత్వం ఉండాలి? ఎంత బెదురు ఉండాలి? ఆ బెదురు వెనుక ఎంతటి ప్రగాఢమైన ఆరాధన ఉండాలి? వీటన్నింటినీ జానకమ్మ తన గాత్రంలోని సూక్ష్మమైన గమకాల ద్వారా జీవం పోశారు.

ఊపిరి తీసుకునే విధానం:

పంక్తుల మధ్యలో ఆగి ఆలోచిస్తూ రాస్తున్నట్టుగా ఆమె తీసుకునే శ్వాసలు, పాటకు ఒక సహజత్వాన్ని ఇచ్చాయి.

భావ వ్యక్తీకరణ:

“ఆహా…”, “ఊహుహు…” అంటూ మధ్యలో వచ్చే చిన్న చిన్న నవ్వులు, సిగ్గులు పాటకు అదనపు ప్రాణాన్ని పోశాయి.

స్థాయిల మార్పు:

ఒకే పదాన్ని వివిధ స్థాయిలలో పాడుతున్నప్పుడు (ఉదాహరణకు ‘ఇప్పుడే బదులివ్వండీ.. ఇప్పుడే బదులివ్వండీ’), మొదటిసారి అడిగినప్పుడు ఉన్న ఒక రకమైన బిడియం, రెండవసారి అడిగినప్పుడు ఉన్న చనువు, తొందరపాటు జానకమ్మ గొంతులో స్పష్టంగా, స్ఫటికంలా తెలుస్తుంది.

సాహిత్య విశ్లేషణ – పంక్తుల వారీగా ఒక తాత్విక దర్శనం!

వేటూరి సుందరరామమూర్తి గారి కలం నుండి జాలువారిన ఈ సాహిత్యం, తెలుగు సినీ కవిత్వంలో ఒక స్వర్ణ పత్రం. ఇది కేవలం పాట కాదు, ఇది ఒక మహా కావ్యం. ప్రతి అక్షరాన్ని ఒక శిల్పంలా మలిచారు వేటూరి.

సాకి (ప్రవేశిక – రాజ దర్బారు శైలి):

శ్రీమన్ మహారాజ మార్తాండతేజ ప్రియానందభోజ…
మీ శ్రీచరణాంభోజములకు ప్రేమతో నమస్కరించి మిము వరించి మీ గురించి ఎన్నో కలలు గన్న కన్నె బంగారూ..
భయముతో భక్తితో అనురక్తితో శాయంగల విన్నపములూ…

ఈ ప్రారంభం ఆధునికతకు, పౌరాణిక/గ్రాంథిక శైలికి ఒక వారధి. లేఖ మొదలుపెట్టడమే ఒక రాజాస్థానంలో చదివే విన్నప పత్రంలా ఉంటుంది. తన ప్రియుడిని ఒక మహారాజులా, సూర్యుడిలా (మార్తాండ తేజ), సకల ఆనందాలను అనుభవించేవాడిలా (ప్రియానంద భోజ) అభివర్ణిస్తోంది. ‘చరణాంభోజములు’ అనగా పద్మాల లాంటి పాదాలు. తన ప్రేమలో ఒక భక్తురాలి ఆరాధన దాగి ఉందని దీని ద్వారా నిరూపిస్తోంది. ప్రేమ అనేది కేవలం శారీరక ఆకర్షణ కాదు, అది ఆధ్యాత్మికతతో కూడిన పవిత్రమైన భక్తి (భయముతో, భక్తితో, అనురక్తితో) అని వేటూరి గారు ఈ పంక్తుల ద్వారా ఎంతో విజ్ఞానాన్ని పంచుతున్నారు. జానకి గారు ఇక్కడ పాడిన యాడ్-లిబ్ స్వేచ్ఛా గానం శ్రోతలను మంత్రముగ్ధులను చేస్తుంది.

సంధ్యారగం చంద్రహారతి పడుతున్నవేళ…
మసక చీకటి మధ్యమావతి పాడుతున్న వేళ ఓ శుభ ముహూర్తాన…

ఇవి కవిత్వానికి పరాకాష్ట అని చెప్పాలి. సాయంత్రం వేళ ఆకాశంలో వ్యాపించిన ఎరుపు రంగును ‘సంధ్యారాగం’ అంటారు. ఆ సంధ్యారాగమే స్వయంగా వచ్చి, అప్పుడే ఉదయిస్తున్న చంద్రుడికి నివాళులు అర్పిస్తూ హారతి ఇస్తోందట! ప్రకృతిని ఇంతలా మానుషీకరించడం వేటూరి గారి అపారమైన సాహిత్య ప్రజ్ఞకు నిదర్శనం. అలాగే, “మధ్యమావతి పాడుతున్న వేళ” అంటూ పాట యొక్క రాగాన్ని (రాగ ముద్రను) సాహిత్యంలోనే ఇమిడ్చారు. చీకటి మెల్లగా కమ్ముకుంటున్న వేళ ప్రశాంతమైన మధ్యమావతి రాగంలా తన మనసులో ప్రేమ మొదలైందని ఆంతర్యం.

పల్లవి (ఊహల విస్ఫోటనం):

తొలిసారి మిమ్మల్ని చూసింది మొదలు,
కదిలాయి మదిలోన ఎన్నెన్నో కథలూ ఎన్నెన్నో కథలు

ఒక్క చూపుతో జీవితం ఎలా మారిపోతుందో, మనసు ఎన్ని మలుపులు తిరుగుతుందో ఈ పల్లవి చెబుతుంది. పరిచయం లేని వ్యక్తిని చూసిన వెంటనే మనసులో ఒక సువిశాలమైన ఊహాలోకం మొదలవుతుంది. ఆ ఊహలే ‘ఎన్నెన్నో కథలు’. ఆ కథలన్నింటికీ కేంద్ర బిందువు అతనే అని ఆమె అంగీకారం. ఇక్కడ వైబ్రోఫోన్ వాయిద్యం ఆ ‘కథల’ అలజడిని సంగీతపరంగా మోసుకువస్తుంది.

లాలిపాట – విరహ గీతం సమ్మేళనం (మాస్టర్ స్ట్రోక్):

జో అచ్యుతానంద జో జో ముకుందా లాలి పరమానంద రామగోవిందా జో జో…
నిదురపోని కనుపాపలకు జోల పాడలేక, ఈలవేసి చంపుతున్న ఈడునాపలేక…
ఇన్నాళ్ళకు రాస్తున్న ఊహుహు.. ప్రేమలేఖ…

ఈ పాటలో అత్యంత మేధోపరమైన, తాత్వికమైన, మరియు సంగీతపరమైన ప్రయోగం ఇదే. అన్నమాచార్యుల వారి ప్రసిద్ధ లాలి కీర్తన “జో అచ్యుతానంద” ను వేటూరి గారు ఇక్కడ చొప్పించారు. ఇక్కడ రమేష్ నాయుడు గారు ఈ పంక్తులను ‘కురింజి’ రాగ ఛాయలలో స్వరపరిచారు (సాధారణంగా లాలిపాట నీలాంబరిలో ఉంటుంది, కానీ ఇక్కడ కురింజి వాడటం ఒక గొప్ప వ్యత్యాసం).

ఎందుకు ఈ లాలి పాట? ఆమె కళ్ళకు నిద్ర పట్టడం లేదు. ఏడుస్తున్న పసిపిల్లాడికి లాలిపాట పాడి నిద్రబుచ్చుతారు తల్లులు. కానీ ప్రేమలో పడి నిద్రపోని తన కనుపాపలకు ఏ జోలపాట పాడినా నిద్ర రావడం లేదు. ఒక పక్క తల్లడిల్లుతున్న పసి మనసు (నిదురపోని కనుపాపలు), మరో పక్క వయసు తెచ్చే సహజమైన, ఉరుకులు పరుగుల ఆకర్షణ (ఈలవేసి చంపుతున్న ఈడు*). ఒకే వ్యక్తిలో ఉన్న ఈ రెండు వైరుధ్యాల (ద్వంద్వాల) మధ్య నలిగిపోయి, తన భావాలను వ్యక్తపరచక తప్పని పరిస్థితుల్లో ఈ లేఖ రాస్తున్నానని ఆమె చెబుతోంది. పవిత్రమైన శాస్త్రీయ కీర్తనను, ఆధునికమైన వయసు విరహాన్ని వేటూరి గారు ఎంత గొప్పగా ఒకే దారంతో కుట్టారో గమనిస్తే ఒళ్ళు గగుర్పొడుస్తుంది.

మొదటి చరణం (సమర్పణ భావం):

ఏ తల్లి కుమారులో తెలియదికానీ, ఎంతటి సుకుమారులో తెలుసునాకు
ఎంతటి మగధీరులో తెలియలేదుగానీ, నా మనసుని దోచిన చోరులు మీరు

ఇక్కడ స్త్రీ హృదయంలోని ద్వంద్వ భావాలను ఎంతో సున్నితంగా ఆవిష్కరించారు కవి. అతనెవరో, అతని కుటుంబ నేపథ్యం ఏమిటో ఆమెకు ఏమీ తెలియదు. కానీ అతని ప్రవర్తనలోని ‘సుకుమారత్వం’ (మంచితనం, మృదుస్వభావం) ఆమెను ఆకర్షించింది. అతడు యుద్ధాలు చేసి రాజ్యాలు జయించే ‘మగధీరుడో’ కాదో తెలియదు కానీ, తన మనసును మాత్రం అత్యంత చాకచక్యంగా దొంగిలించిన ‘చోరుడు’ అని ఘంటాపథంగా చెబుతోంది. ప్రేమలో ఓడిపోయి మనసును దోచుకోబడటం కూడా ఒక గొప్ప గెలుపే అని ఈ వాక్యాలు తెలియజేస్తాయి. ఈ చరణం ప్రారంభంలో వచ్చే డబుల్ ఆక్టేవ్ ఫ్లూట్ బిట్ ఒక ఆధ్యాత్మిక లోకంలోకి తీసుకెళ్తుంది.

వలచి వచ్చిన వనితను చులకన చేయక, తప్పులుంటె మన్నించి ఒప్పులుగా భావించి
చప్పున బదులివ్వండీ, చప్పున బదులివ్వండీ…

ప్రేమను వ్యక్తపరచడంలో, అది కూడా ఒక స్త్రీ మొట్టమొదట వ్యక్తపరచడంలో ఉండే ఒక సహజమైన భయం, ఆందోళన, సంఘర్షణ ఇక్కడ కనిపిస్తాయి. “నాంతట నేనుగా వలచి వచ్చాను కదా అని నన్ను లోకువగా, చులకనగా చూడవద్దు” అని వేడుకుంటోంది. ప్రేమ మత్తులో ఉన్నప్పుడు ఏది తప్పో ఏది ఒప్పో తెలియదు, కాబట్టి నా అమాయకత్వాన్ని అర్థం చేసుకుని నా లేఖకు త్వరగా బదులివ్వండి అని అడుగుతోంది. జానకి గారి గొంతులో పలికే “చప్పున బదులివ్వండీ” అనే పదంలో తొందరపాటు, అభ్యర్థన మమేకమై వినిపిస్తాయి.

రెండవ చరణం (విప్రలంభ శృంగారం మరియు విశ్వ తాత్వికత):

తలలోన తరుముకున్న తుంటరి మల్లే, తలపులలో ఎన్నెన్నో మంటలు రేపే
సూర్యుడు చుట్టూ తిరిగే భూమికి మల్లే, నా ఓర్పుల నిట్టూర్పుకు జాబిలి వాడే

ఇది అచ్చమైన ప్రబంధ పద్య కవిత్వాన్ని తలపించే చరణం. సంస్కృత కావ్యాలలో తరచుగా కనిపించే ‘విప్రలంభ శృంగార’ వర్ణన ఇది. తలలో పెట్టుకున్న మల్లెపువ్వులు సాధారణంగా చల్లదనాన్ని, ఆహ్లాదాన్ని ఇవ్వాలి. కానీ ప్రియుడి ఎడబాటులో (విరహంలో) ఉన్న ప్రణయినికి ఆ పూల స్పర్శయే ‘తుంటరిగా’ మారి మనసులో విరహాగ్నిని రగులుస్తోంది.

ఆ తర్వాతి వాక్యం విశ్వమంతటి విశాలమైనది. “సూర్యుడు చుట్టూ తిరిగే భూమికి మల్లే”… సూర్యుడి చుట్టూ భూమి ఎలాగైతే నిరంతరంగా, విడవకుండా, అలసిపోకుండా యుగయుగాలుగా ప్రదక్షిణలు చేస్తోందో, తన ఆలోచనలు, తన ప్రాణం కూడా అతని చుట్టూనే అదే నియమంతో తిరుగుతున్నాయట. తన సుదీర్ఘమైన ఎదురుచూపుల్లోని వేడికి, తన నిట్టూర్పుల సెగకు ఆ నింగిలోని చల్లని జాబిల్లి సైతం వాడిపోతున్నాడని దీని అర్థం. ఇంతటి గంభీరమైన ప్రకృతి పోలికను, ఖగోళ సత్యాలను ఒక సినిమా పాటలో ఇంత సులభంగా ఇమిడ్చడం వేటూరి గారి విజ్ఞానానికి, పద సంపదకు నిలువెత్తు సాక్ష్యం.

నీ జతనే కోరుకుని లతలాగ అల్లుకునె నాకు మీరు మనసిస్తే ఇచ్చినట్టు మాటిస్తే
ఇప్పుడే బదులివ్వండీ … ఇప్పుడే బదులివ్వండీ

ఒక మహా వృక్షాన్ని ఆధారం చేసుకుని బతికే తీగ (లత) లాగా, నేను నీ జతను, ఆసరాను కోరుకుంటున్నాను. నా మనసును అర్థం చేసుకుని, నీ మనసు కూడా నాకే ఇస్తున్నట్టు మాట ఇస్తే, ఈ క్షణమే… ఏమాత్రం ఆలస్యం చేయకుండా బదులు ఇవ్వండి అంటూ లేఖను ఉత్కంఠతో ముగిస్తుంది. ఇక్కడ వాడిన “లత” అనే పదం స్త్రీ యొక్క మృదుత్వాన్ని, సమర్పణను, పురుషుడి యొక్క రక్షణాత్మక ఆసరాను అత్యద్భుతంగా ప్రతిబింబిస్తుంది.

కళ ద్వారా జ్ఞాన పంపిణీ: ఒక భవిష్యత్ పాఠ్యగ్రంథం

ఒక మంచి పాట అంటే కేవలం చెవులకు ఇంపుగా ఉండి గాలిలో కలిసిపోయేది మాత్రమే కాదు; అది మనసును కదిలించేది, మన ఊహాశక్తికి రెక్కలు తొడిగేది, భాష పట్ల మనకున్న గౌరవాన్ని శిఖరాగ్రాన నిలబెట్టేది. ఈ “తొలిసారి మిమ్మల్ని చూసింది మొదలు” పాట తెలుగు చలనచిత్ర చరిత్రలో ఒక సువర్ణాధ్యాయం.

జంధ్యాల గారి మార్కు పాత్రల చిత్రణకు, వేటూరి గారి అపారమైన కవిత్వ ప్రజ్ఞ, పదకోశం తోడై, దానికి రమేష్ నాయుడు గారి ప్రశాంతమైన, శాస్త్రీయమైన ‘మధ్యమావతి’ రాగపు తోరణం కట్టి, ఎస్. జానకి గారి స్వర మకరందంతో అభిషేకం చేస్తే పుట్టిన ఈ పాట, భవిష్యత్ తరాలకు విశ్లేషించుకోవడానికి ఒక గొప్ప పాఠ్యపుస్తకం లాంటిది.

కళాకారులు ఎప్పుడూ తమ కళ ద్వారా కేవలం వినోదాన్ని మాత్రమే కాక, అనంతమైన విజ్ఞానాన్ని పంచుతారు. ఒక పల్లెటూరి స్వచ్ఛతను, ఒక సాంప్రదాయ కీర్తనల గొప్పదనాన్ని (జో అచ్యుతానంద), అత్యంత ఆధునికమైన ప్రేమ భావనలతో ఏకం చేసిన ఈ గీతాన్ని ఎన్ని దశాబ్దాలు గడిచినా, ఎన్నిసార్లు విన్నా, ఎన్ని కోణాల్లో విశ్లేషించినా నిరంతరం కొత్త అర్థాలు స్ఫురిస్తూనే ఉంటాయి. అదీ అజరామరమైన కళకు ఉన్న అసలైన శక్తి! ఇలాంటి మహత్తరమైన సృష్టిని డాక్యుమెంట్ చేయడం, పదే పదే మననం చేసుకోవడం మన తెలుగు జాతి బాధ్యత.